Ghazali

Ghazali

  • Nazwa projektu:

    Ghazali. Projekt prezentacji stanowiska archeologicznego

    Strona projektu:

    www.nubianmonasteries.uw.edu.pl

    Typ stanowiska:

    Stanowisko osadnicze – monastyczne

  • Lokalizacja:

    Sudan
    Prowincja Północna
    Pustynia Bayuda
    Okolice miasta Karima

    Datowanie:

    – okres średniowiecza (VII–XIII wiek)

Najciekawsze odkrycia:

– wspaniale zachowany cenobityczny zespół monastyczny
– 137 inskrypcji w Kościele Północnym
– 93 inskrypcje nagrobne
– dwie figurki mnichów wykonane z wypalanej gliny

Historia badań:

Badane przez misję CAŚ UW w latach:

2012–2018

Typ badań:

Wykopaliska, konserwacja i prezentacja stanowiska archeologicznego

Kierownicy badań:

Artur Obłuski

Instytucje współpracujące:

– Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego
– National Corporation of Antiquities and Museums of Sudan
– Qatar-Sudan Archaeological Project
– Qatar Museums Authority
– Westfälische Wilhelms-Universität Münster

Informacje dodatkowe:

Grant: Qatar Sudan Archaeological Project: Ghazali Archaeological Site Presentation Project
Grant Narodowego Centrum Nauki Sonata 7 „Monastycyzm Nubijski. Instytucje religijne na peryferiach świata bizantyńskiego” nr 2014/13/D/HS3/03829

W XIX wieku stanowisko było obiektem zainteresowania podróżników, między innymi Linanta de Bellefonds’a, Richarda Lepsiusa, Sir Johna Gardnera Wilkinsona czy Pierra Trémaux’a. Pierwsze prace wykopaliskowe na stanowisku przeprowadzili Peter Shinnie i Neville Chittick (1953–1954). Odsłonili kościół oraz kilka towarzyszących mu pomieszczeń na terenie monastyru.

Opis stanowiska i badań:

Stanowisko archeologiczne Ghazali położone jest w północnym Sudanie, ok. 20 km od współczesnej miejscowości Karima. Badania obejmują średniowieczny klasztor chrześcijański (VII–XIII wiek), ufundowany prawdopodobnie przez króla Merkuriosa, a także towarzyszące mu pozostałości niewielkiej osady, cmentarzysk i stanowisk do wytopu żelaza. Równolegle prowadzony jest projekt przygotowania stanowiska dla zwiedzających.

Centrum życia duchowego mnichów w obrębie klasztoru stanowiły dwa kościoły – Północny oraz Południowy. Kościół Północny, typowy kościół makurycki, wzniesiono prawdopodobnie między 680 a 720 rokiem, na planie bazyliki. W pierwszej fazie posiadał trzy nawy oraz płaski dach spoczywający na łukach wspartych na granitowych kolumnach. Dolne części ścian wykonano z piaskowca, górne natomiast z wypalanej cegły. Ściany zdobiła dekoracja malarska, która zachowała się jednak jedynie w dwóch pomieszczeniach. Kościół Południowy, zbudowany w całości z cegły mułowej na przełomie X i XI wieku, ma plan trapezu. Naos nie posiada układu trójdzielnego, co jest nietypowe dla architektury makuryckiej. W obu kościołach zachowały się elementy wyposażenia takie jak synthronon (ława do siedzenia dla kleru znajdująca się w sanktuarium), czy ambona.

Na ścianach Kościoła Północnego zidentyfikowano 137 inskrypcji, które dostarczają istotnych informacji o życiu mnichów, a także o osobach odwiedzających klasztor. Do interesujących odkryć należą dwie terakotowe figurki mnichów wykonane z wypalanej gliny. Ich przeznaczenie nie jest jasne, mogły być to dewocjonalia zabrane przez pielgrzymów z miejsca świętego. Jednak inskrypcje oraz powyższe figurki są jedynymi przesłankami wskazującymi na obecność ruchu pielgrzymkowego w Ghazali, nie odkryto niepodważalnych dowodów aby miał on miejsce.

W pobliżu klasztoru odkryto dwa współczesne mu centra metalurgiczne. Piece do wytopu żelaza mają niespotykaną formę: wloty powietrza znajdują się w ich górnej części a w dolnej znajdowała się płyta ceramiczna ułatwiająca wypływanie szlaki na zewnątrz pieca. W obrębie zabudowań klasztornych znajdował się refektarz (jadalnia), a także urządzenia do produkcji pożywienia, między innymi młyn z towarzyszącymi mu silosami oraz prasa oliwna – jedyne tego typu zabytki znane z terenu Nubii. Dormitoria zajmowały wolnostojący budynek wykonany z cegły mułowej. W szczytowym okresie funkcjonowania klasztoru mógł on pomieścić jednocześnie ok. 70 mnichów zakwaterowanych w trzyosobowych sypialniach. Mieściły się tu także dwa zespoły sanitarne z łazienkami oraz kilkudziesięcioma latrynami.

W drugiej połowie XII wieku klasztor w Ghazali zaczął stopniowo podupadać, kres jego funkcjonowania nastąpił w trzeciej ćwierci XIII wieku.

Prace polsko-sudańskiej misji w Ghazali prowadzono także poza klasztorem, w tym na trzech cmentarzyskach liczących łącznie ponad 2000 pochówków. Szczególnie intensywne badania archeologiczne prowadzone były na Cmentarzysku nr 2, które uważane jest za miejsce pochówku mnichów zamieszkujących klasztor, odkryto tu około 800 grobów o zróżnicowanych formach architektonicznych. Pochodzące zarówno z nekropoli jak i z samego klasztoru fragmenty inskrypcji nagrobnych tworzą drugi największy zespół tego typu źródeł pisanych znany z obszaru całej średniowiecznej Nubii.

Bibliografia

Ciesielska J.A., Stark,R.J., Obłuski, A., Korzeniowska, M., (w druku). Dietary transgressions? Investigation of diet among the monks of Ghazali, northern Sudan, in: publication of the proceedings of international conference Continuities and Transitions: Approaches to Studying Food & Drink in Egypt & Sudan, March 21st–23rd 2017, Polish Centre of Mediterranean Archaeology Research Centre in Cairo, University of Warsaw and Institut Français d’Archéologie Orientale, Cairo, Egypt

Ciesielska J.A., R.J. Stark, (2020). Proximal femur fractures among a medieval Christian population of northern Sudan: prevalence and aetiology, International Journal of Osteoarchaeology 30.2, https://doi.org/10.1002/oa.2894

Ciesielska J.A., R.J. Stark, (2020). Possible neurogenic disorder in a female buried in the monastic cemetery at Ghazali (ca. 670-1270 CE), International Journal of Osteoarchaeology 30.1, 33–42, https://doi.org/10.1002/oa.2828

Stark, R., Ciesielska, J.A. (2019). Vertebral infection in a male individual buried in the monastic cemetery (Cemetery 2) at Ghazali (ca. 670–1270 CE), northern Sudan, International Journal of Paleopathology 24, 34–40

Stark, R., Ciesielska, J.A. (2018). Cemetery 4 at Ghazali (Sudan): Excavations during the Fall 2016 Season, in: A. Lohwasser, T. Karberg, J. Auenmüller (eds), Bayuda Studies. Proceedings of the First International Conference on the Archaeology of the Bayuda Desert in Sudan (Meroitica), Westfälische Wilhelms–Universität Münster Institut für Ägyptologie und Koptologie, Münster, 273–284

Ciesielska, J., Obłuski, A., Stark, R. (2018). The Cemeteries of Ghazali, Season 2015/2016, in: A. Lohwasser, T. Karberg, J. Auenmüller (eds), Bayuda Studies. Proceedings of the First International Conference on the Archaeology of the Bayuda Desert in Sudan (Meroitica), Westfälische Wilhelms–Universität Münster Institut für Ägyptologie und Koptologie, Münster, 257–272

Obłuski, A. (2018). El-Ghazali – a royal monastery in Northern Sudan?, Sudan and Nubia 22, 155–16

Obłuski A., Ciesielska J., Stark R., Chlebowski A., Misiurny A., Żelechowski-Stoń M., el-Din Mahmoud Z. (2018). Qatar-Sudan Archaeological Project: Excavations at the Ghazali monastery from 2014 to 2016, Polish Archaeology in the Mediterranean 27/1, 245–271

Obłuski, A., Ochała, G., Calaforra-Rzepka, C., Korzeniowska, M., Maślak, S., & ed-Din Mahmoud, E. (2017). The winter seasons of 2013 and 2014 in the Ghazali monastery. Polish Archaeology in the Mediterranean, 26(1), 367–398. https://doi.org/10.5604/01.3001.0012.1795

Obłuski, A., Ochała, G., (2016). La redécouverte d’un monastère nubien: premiers résultats des fouilles polonaises à Ouadi el-Ghazali, Actes de la seizième Journée d’études coptes, Genève 19–21 juin 2013 (=Études coptes XIV), 63–80

Obłuski, A., Ochała, G., Bogacki, M., Małkowski, W., Maślak, S., & ed-Din Mahmoud, Z. (2015). Ghazali 2012: preliminary report. Polish Archaeology in the Mediterranean, 24(1), 431–442. https://doi.org/10.5604/01.3001.0010.0085

Obłuski, A., (2014). Ghazali Site Presentation Project preliminary results, Der Antike Sudan. Mitteilungen der Sudanarchäologischen Gesellschaft zu Berlin e.V, 25, 197–205

Galeria: