Tyr

Tyr

  • Nazwa projektu:

    Libańsko-hiszpańsko-polska ekspedycja archeologiczna w Tyrze (Liban)

  • Typ stanowiska:

    – al-Bass: cmentarzysko z epoki żelaza
    – Akropol: wielookresowe stanowisko miejskie

    Lokalizacja:

    Liban
    Wybrzeże Morza Śródziemnego
    Współczesne miasto Ṣūr

    Datowanie:

    – od III tysiąclecia p.n.e. do dnia dzisiejszego

Najciekawsze odkrycia:

Na al-Bass:
– groby ciałopalne mieszkańców miasta z epoki żelaza

Na Akropolu:
– pozostałości zabudowy od czasów założenia miasta w III tysiącleciu p.n.e. do XX wieku n.e.
– budynki z wczesnej i późnej epoki brązu oraz z epoki żelaza
– kompleks kultowy z dwiema świątyniami, dromosem i ołtarzem z czasów rzymskich
– pozostałości innych budynków i instalacji, takich jak tarasy budowlane, z czasów rzymskich, bizantyjskich, wypraw krzyżowych i osmańskich

Historia badań:

Projekt rozpoczął się w 1997 roku jako współpraca hiszpańsko-libańska. W 2020 roku do projektu dołączyło Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego.

Typ badań:

Wykopaliska

Kierownicy badań:

(1997–2002) María Eugenia Aubet
(2002–2014) María Eugenia Aubet (wraz z Francisco J. Núñezem i Laurą Trellisó Carreño)
(2014–2020) María Eugenia Aubet i Ali Badawi (wraz z Francisco J. Núñezem i Laurą Trellisó Carreño)
(2021–) María Eugenia Aubet, Ali Badawi i Francisco J. Núñezem (wraz z Laurą Trellisó Carreño)

Instytucje współpracujące:

– Direction Générale des Antiquités
– Pompeu Fabra University of Barcelona
– Hiszpańskie Ministerstwo Nauki i Kultury
– Pallarq Foundation
– Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego

Dodatkowe informacje o badaniach:

W latach 60-tych i 70-tych XX wieku emir Maurice Chehab, Generalny Dyrektor ds. Starożytności Libanu, podjął szeroko zakrojone wykopaliska w Tyrze, koncentrując się na dwóch obszarach. Były to: podstawa tombolo (pasa ziemi łączący starożytną wyspę z lądem), co dało początek Parkowi Archeologicznemu al-Bass, oraz południowa część starożytnej wyspy, gdzie znajduje się Park Archeologiczny Basilicas i sektor badany w ramach obecnego projektu. Badania Chehaba osiągnęły poziom datowany na czasy rzymskie i bizantyjskie. Na początku lat 70-tych, wykopaliska Patricii M. Bikai dostarczyły ciągłej sekwencji stratygraficznej zaczynającej się od wczesnej epoki brązu i sięgającej VII wieku p.n.e. Wybuch wojny domowej w 1975 roku gwałtownie zakończył wszystkie prace archeologiczne w Tyrze. Dopiero w 1997 roku mogły zostać wznowione regularne badania wykopaliskowe. Pierwsza kampania wykopaliskowa miała miejsce na cmentarzysku na terenie al-Bass. Prace trwały tam do 2014 roku, kiedy to rozpoczęła się druga faza projektu, a badania przeniosły się na starożytną wyspę, w pobliże katedry krzyżowców.

Opis stanowiska i badań

Miasto Tyr było jednym z najważniejszych ośrodków gospodarczych w świecie śródziemnomorskim przez większą część starożytności. Zostało wpisane na listę Światowego Dziedzictwa UNESCO w 1984 roku. Jego główna część leżała na przybrzeżnej wyspie (pierwotnie na dwóch wyspach, które zostały połączone w X wieku p.n.e.), która mogła rozciągać się do 3 km od linii brzegowej. Wyspa została ostatecznie połączona z wybrzeżem groblą zbudowaną przez Aleksandra Wielkiego i jest obecnie integralną częścią lądu.

Miasto było nieprzerwanie zamieszkiwane od co najmniej 3 tysiąclecia p.n.e. Ten ciągły rozwój urbanistyczny sprawia, że jest to zarówno fascynujący, jak i trudny obiekt badań. Nałożone na siebie pozostałości architektoniczne, a także zniszczenia wynikające z naturalnych katastrof, podnoszenie się poziomu morza i współczesne prace budowlane skutecznie przesłoniły charakter osadnictwa z epoki brązu i żelaza, który jest bardzo słabo poznany, pomimo wielkiego znaczenia Tyru w tym czasie.

Bogactwo i prestiż Tyru wynikały z działalności przemysłowej i handlowej miasta. Pięć elementów definiowało jego miejski status w starożytności: mury obronne, dwa porty, rynek, pałac królewski i świątynia Melkarta, głównego boga miasta. Jednak większość z tych elementów jest dziś znana tylko ze źródeł pisanych, podczas gdy dostępne źródła archeologiczne są bardzo ograniczone. Sprowadzają się praktycznie do rzymskich i bizantyjskich pozostałości, które są obecnie skoncentrowane w dwóch parkach archeologicznych.

Cel obecnego projektu jest dwojaki. Po pierwsze, ma on rzucić światło na naturę, historię i ewolucję rozwoju urbanistycznego na starożytnej wyspie. Po drugie, ma położyć podwaliny pod stworzenie nowego parku archeologicznego, który przyczyni się do zwiększenia atrakcyjności turystycznej i kulturalnej miasta.

Obszar badań leży na zachód od Parku Archeologicznego Basilicas (City Sites) i pozostałości słynnej katedry krzyżowców. Wydaje się, że był to jeden z najwyższych (jeśli nie najwyższy) punktów starożytnej wyspy. Obszar ten był częściowo badany wykopaliskowo w przeszłości (patrz wyżej), ale bardzo mało informacji na temat wyników tych prac jest obecnie dostępnych, ponieważ większość dokumentacji zaginęła podczas wojny domowej. Wykopaliska te pozostawiły po sobie szereg rozproszonych struktur z różnych okresów, wymagających interpretacji, a także kilka głębokich sondaży, które stały się istotnym źródłem informacji stratygraficznych. Jeden z nich wykazał, że poziomy z wczesnej epoki brązu znajdują się wprost na podłożu skalnym, po czym nastąpiła przerwa osadnicza w środkowej epoce brązu i ponowne zasiedlenie tego obszaru od późnej epoki brązu do okresu wypraw krzyżowych. Wraz z nadejściem czasów panowania Mameluków ta część wyspy została opuszczona, a osadnictwo przesunęło się na północ.

Pozostałości architektoniczne wskazują na sakralny charakter badanego obszaru. Odkryto tam dwa równoległe monumentalne budynki o tej samej orientacji na osi wschód-zachód. W czasach rzymskich z niższej położonej części miasta prowadziła do tego zespołu architektonicznego ulica. Budynki miały plan czworokąta, a na ich fasadach znajdowały się po dwie kolumny z różowego granitu egipskiego. W ich sąsiedztwie odkryto fragmenty masywnych gzymsów cavetto oraz inskrypcje wotywne w alfabecie fenickim i greckim. Kultowy charakter tego obszaru jest szczególnie widoczny od okresu rzymskiego do momentu jego zniszczenia we wczesnym okresie bizantyjskim. Jeśli chodzi o epokę żelaza, to na obecnym etapie badań charakter ten nie jest w pełni potwierdzony. Jednak rozpoznane do tej pory konstrukcje z tej epoki wydają się stać na platformie, co jest typową cechą budowli sakralnych.

Analiza charakteru i rozwoju tego sakralnego obszaru Tyru jest bezpośrednim celem kolejnej fazy projektu. Ponadto, wykopaliska na obszarach na północ i zachód od Akropolu, gdzie zidentyfikowano pozostałości zabudowy mieszkalnej, pozwolą prześledzić integrację tego obszaru w ramach tkanki miejskiej.

Inne materiały na temat badań:

2020-06 Fundación Palarq Masterclass 36: Tiro Monumental (YouTube video)

Wybrana bibliografia:

Aubet, M. E., (2020). Tyre before Tyre. In Ayelet Gilboa and Assaf Yasur-Landau (eds). Nomads of the Mediterranean: Trade and Contact in the Bronze and Iron Ages Studies in Honor of Michal Artzy, 14–30.

Aubet, M. E., Badawi, A., Núñez, F. J., (2019). Excavaciones en la acrópolis de Tiro (2014–2106), Informes y Trabajos 17, 154–163.

Núñez Calvo, F. J., (2017). The Tyrian cemetery of al-Bass and the role of ceramics in the Phoenician funerary ritual, Levant 49, Issue 2, 174–191.

Aubet, M. E., Núñez, F., Trellisó, L., (2016). Excavations in Tyre 1997–2015. Results and perspectives, Berytus 56, 3–14.

Núñez Calvo, F. J., (2015). The al-Bass funerary ceramic set’. In Anne-Marie Feiche (ed.), Cult and Ritual on the Levantine coast and its impact on the Eastern Mediterranean Realm (=Bulletin d’Archéologie et d’Architecture Libanaises, Hors Serie X) (pp. 15–33). Beirut.

Aubet, M. E., Núñez, F. J., Trellisó, L. (eds.), (2014). The Phoenician Cemetery of Tyre – Al Bass II. Excavations 2002–2005 (Bulletin d’Archéologie et d’Architecture Libanaises, Hors Serie Nr IX). Beirut.

Núñez Calvo, F. J., (2014). The ceramic repertoire of the Iron Age. In Aubet, M. E., Núñez, F. J., Trellisó. L. (eds.), The Phoenician Cemetery of Tyre – Al Bass II. Excavations 2002–2005 (=Bulletin d’Archéologie et d’Architecture Libanaises, Hors Serie Nr IX) (pp. 261–372). Beirut.

Núñez Calvo, F. J., (2013). De Tiro a Almuñécar. Conexiones metropolitanas de un contexto colonial fenicio, Madrider Mitteilungen 54, 27–88.

Núñez Calvo, F. J., (2013). Tyrian potters and their products: standardization and variation in the pottery of the al-Bass cemetery. In A. Kotsonas (ed.), Understanding standardization and variation in Mediterranean ceramics: mid 2nd to late 1st millennium BC (=BABesch Supplementa Series 25) (pp. 61–86). Leiden.

Núñez Calvo, F. J., (2011). Tyre – al Bass: potters and cemeteries. In Sagona, C. (ed.), Ceramics of the Phoenician – Punic world: collected essays (=Ancient Near Eastern Studies, Supplement 36) (pp. 277–296). Leuven.

Aubet, M. E., Núñez, F. J., (2008). Cypriote imports from the Phoenician cemetery of Tyre, al-Bass. In C. Doumet-Serhal (ed): Networking patterns of the Bronze and Iron Age Levant. The Lebanon and its Mediterranean connections, Archaeology and History in the Lebanon, Special Edition (pp. 71–104). Beirut.

Núñez Calvo, F. J., (2008). Tyre – al Bass ’97: the pottery evidence. In A. Spanò Giammellaro (ed.), Atti del V Congresso Internazionale di Studi Fenici e Punici. Vol. I. (pp. 93–106). Palermo.

Núñez Calvo, F. J., (2004). Preliminary report on ceramics from the Phoenician necropolis of Tyre – al Bass, 1997 campaign. In Aubet, M. E. (ed.), The Phoenician cemetery of Tyre – Al Bass, excavations 1997–1999 (=Bulletin d’Archéologie et d’Architecture Libanaises, Hors-Série 1) (pp. 281–373). Beirut.

Aubet, M. E., Núñez, F. J., Trellisó, L., (2004). La necrópolis fenicia de Tiro – al Bass en el contexto funerario fenicio oriental. In J. Fernández Jurado, C. García Sanz, P. Rufete Tomico (eds.): Actas del III Congreso Español de Antiguo Oriente Próximo. Huelva, del 30 de Septiembre al 3 de Ocutbre de 2003 (=Huelva Arqueológica 20) (pp. 41–62). Huelva.

Galeria: