Peluzjum

Peluzjum

Tell Farama, Tell el-Farama

  • Nazwa projektu:

    Polish-Egyptian Mission at Tell el-Farama (Pelusium)

  • Typ stanowiska:

    antyczne miasto z okresu hellenistyczno-rzymskiego

    Lokalizacja:

    Egipt
    północny Synaj, około 20 km na wschód od Kanału Sueskiego

    Datowanie:

    – III wiek p.n.e. – głównie zabytki ceramiczne z warstwy poniżej teatru
    – I wiek p.n.e./I wiek n.e. – pozostałości zabudowy odnalezione poniżej fundamentów teatru
    – koniec II / początek III wieku n.e. – tzw. wielki teatr
    – IV–V wiek n.e. – dom mieszkalny z mozaiką
    – najpóźniejsze zabytki datowane na początek VII wieku.

Najciekawsze odkrycia:

– badania na terenie tzw. wielkiego teatru
– zabudowa mieszkalna z mozaiką datowaną na IV wiek n.e.

Historia badań:

Badane przez misję CAŚ UW w latach:

2003–2009

Typ badań:

badania wykopaliskowe, badania geofizyczne

Kierownicy badań:

Michał Gawlikowski, Krzysztof Jakubiak

Instytucje współpracujące:

– Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego
– Egipska Służba Starożytności (SCA)

Informacje dodatkowe:

Współczesne badania Peluzjum związane są z szeroko zakrojoną międzynarodową kampanią mającą na celu przebadanie niektórych stanowisk na północnym Synaju. Wydarzenie miało związek z budową kanału Saalam (Pokoju), którym planowano nawodnić nieurodzajne obszary północnego Synaju wodą pochodzącą z Nilu. W efekcie kampanii na początku lat 90-tych poprzedniego stulecia kilka zespołów z różnych krajów rozpoczęło prace badawcze w obrębie aglomeracji Peluzjum. Wśród nich zespół polski, któremu powierzono badanie rzymskiego teatru w centralnej części Peluzjum.

Opis stanowiska i badań:

Stanowisko położone jest na pograniczu muhafazy Port Saidu i Synaju Północnego, około 20 km na wschód od Kanału Sueskiego i 3,5 km w linii prostej od Morza Śródziemnego. Aglomeracja Peluzjum rozciąga się równoleżnikowo na przestrzeni około 4 km. Właściwe Peluzjum to wrzecionowate w kształcie, lekkie wypiętrzenie noszące współczesną nazwę Tell el-Farama. Na wschód od Tell el-Farama w obrębie przedmieść Peluzjum znajduje się wzniesienie Tell el-Machzan, a jeszcze dalej na wschód stosunkowo płaski obszar o nazwie Tell el-Kanais.

Pierwsza wizyta polskich archeologów na stanowisku odbyła się w maju 1993 roku. W jej efekcie Wojciech Kołątaj zinwentaryzował widoczne pozostałości teatru. W kolejnych latach na terenie teatru eksplorację kontynuowała misja egipska kierowana przez Ahmeda al-Tabai, odkrywcę budowli. Do współpracy zaproszono Petera Grossmanna z Deutsches Archaologisches Institut w Kairze. W efekcie tych prac udało się hipotetycznie zrekonstruować układ ścian w obrębie scenae frons i odsłonić zachowane części cavea.

Od 2003 do 2008 na stanowisku pracowała misja polsko-egipska, początkowo pod kierownictwem Michała Gawlikowskiego, a następnie Krzysztofa Jakubiaka. Jej głównymi celami było przebadanie bezpośrednich okolic teatru oraz stworzenie projektu zabezpieczenia i rudymentarnej rekonstrukcji budowli. W wyniku badań archeologicznych odsłonięto fragmenty wcześniejszych budynków (w tym prawdopodobnie łaźni) zlokalizowanych pod parodoi teatru. Pod budynkami rozciągał się śmietnik z czasów ptolemejskich, co jasno dowodzi, że przed okresem rzymskim obszar ten znajdował się poza granicami miasta.

Po zakończeniu badań na terenie teatru prace kontynuowano parędziesiąt metrów dalej na północ od budowli, w pobliżu zamulonej peluzyjskiej odnogi nilowej. Pośród silnie zniszczonych ścian i podłóg natrafiono tu na unikatową mozaikę późnoantyczną z przedstawieniami ptactwa wodnego. Mozaika zapewne jest pozostałością po stojącej tu niegdyś willi miejskiej.

Niezwykle ważną dla badań nad całą aglomeracją Peluzjum stała się prospekcja geofizyczna przeprowadzona w 2008 przez Tomasza Herbicha i współpracowników na obszarze objętym koncesją. W jej wyniku zrekonstruowano siatkę ulic, w którą teatr się dobrze wpisywał, w centralnej części Peluzjum, wraz z wielkością poszczególnych kwartałów miasta. W 2009 roku przeprowadzono dodatkową prospekcję geofizyczną.

Inne materiały na temat misji:
Rezultaty badań:

Sezon po sezonie – „Newsletter PCMA”:

Bibliografia projektu:

Maślak, Sz. (2009). How to Build in Marshy Lands? – Some Remarks on Brick Constructions in Roman and Byzantine Pelusium in: J. Popielska-Grzybowska and J. Iwaszczuk (eds), Proceedings of the Fifth Central European Conference of Egyptologists. Egypt 2009: perspectives of research. Pułtusk 22–24 June 2009 (= Acta Archaeologica Pultuskiensia 2), Pułtusk, 127–142

Jakubiak, K. (2009). Tell Farama, Pelusium. City urban planning reconstruction in the light of the last researches in: J. Popielska-Grzybowska and J. Iwaszczuk (eds), Proceedings of the Fifth Central European Conference of Egyptologists. Egypt 2009: perspectives of research. Pułtusk 22–24 June 2009 (= Acta Archaeologica Pultuskiensia 2), Pułtusk, 65–74

Jakubiak, K. (2008). Pelusium, still Egyptian or maybe Oriental town in the Western Synai. Results of the last excavations on the Roman city. Proceedings of the 5th ICAANE Conference, Madryt, 221–236

Jakubiak, K. (2008). Tell Farama (Pelusium): Preliminary Report After the Fifth Season of Fieldwork, Polish Archaeology in the Mediterranean, 18, 113–117

Wasilewska, O. (2008). Some Lamps from Tell Farama (Pelusium), Polish Archaeology in the Mediterranean, 18, 118–125

Jakubiak, K. (2006). Tell Farama (Pelusium), Report on the third and four seasons of Polish-Egyptian excavations, Polish Archaeology in the Mediterranean, 17, 125–135

Jakubiak, K. (2005). Tell Farama (Pelusium), Preliminary Report on Second Season of Polish-Egyptian Excavations, Polish Archaeology in the Mediterranean, 16, 61–68

Maślak, S. (2005). Some Terracotta Figurines from Tell Farama (Pelusium), Polish Archaeology in the Mediterranean,16, 69–72

Gawlikowski, M. (2004). Tell Farama (Pelusium) Preliminary Report on a Season of Polish-Egyptian Excavations, Polish Archaeology in the Mediterranean, 15, 67–72

Jakubiak, K. (2004). Tell Farama, Preliminary Remarks on the Stratigraphy and Pottery, Polish Archaeology in the Mediterranean, 15, 73–75

Wybrana bibliografia stanowiska:

E. H. Ibrahim, M. R. Sherif, A. A. Al-Metwally, (1998). Shallow geophysical investigations on Tell el-Farama, Northwest Sinai, Egypt, Archaeological Prospection 5, 91–100

Galeria: