Odkrycie ze Starej Dongoli potwierdza istnienie legendarnego władcy

Niedawno opublikowany artykuł autorstwa trzech badaczy z Centrum Archeologii Śródziemnomorskiej Uniwersytetu Warszawskiego przedstawia nowe świadectwa historyczne ze Starej Dongoli – dawnej stolicy chrześcijańskiego królestwa Makurii – w okresie islamizacji Sudanu. Arabski dokument odkryty podczas wykopalisk potwierdza istnienie władcy, którego postać do tej pory uznawana była za półlegendarną.  

Artykuł w czasopiśmie „Azania” jest jednym z pierwszych rezultatów prac nad arabskimi dokumentami odkrytymi w Starej Dongoli, nad którymi pracuje Tomasz Barański, arabista z CAŚ UW. Liczne dokumenty, takie jak listy, teksty administracyjne i prawne, a także amulety, pozwalają lepiej poznać przeszłość tego miasta położonego w środkowej Dolinie Nilu i niemal dosłownie “przemówić” niemym ruinom odkopywanym przez archeologów.

Jak wyjaśnia Tomasz Barański – „Pisemny rozkaz króla Qaszqasza dowodzi istnienia tej postaci historycznej znanej wcześniej jedynie z krótkich wzmianek w dziele hagiograficznym z początków dziewiętnastego wieku.” Mimo stosunkowo trywialnego przekazu tego listu zyskujemy unikatowy wgląd w stosunki społeczno-ekonomiczne królestwa Dongoli w okresie intensywnej arabizacji i islamizacji, a zwłaszcza w kontakty króla z poddanymi. “Możemy podejrzewać” – jak kontynuuje Barański – “że Qaszqasz i jego dwór umiejętnie zarządzali podziałem dóbr materialnych i, co za tym idzie, prestiżem społecznym w ramach tradycyjnego systemu królewskiego patronatu, czego jedynie niewielkim świadectwem jest ten dokument.”

Najważniejsze, czego dowiadujemy się dzięki odkryciu tego dokumentu, to że język arabski był stosowany przez skrybów służących spadkobiercom Makurii na przełomie szesnastego i siedemnastego wieku. Nie wiemy jednak, czy arabski był już powszechnie używany w mowie na dworze królewskim w Dongoli, nie wspominając dalej oddalonych od centrum władzy kręgów, które z pewnością nadal posługiwały się lokalną odmianą języka nubijskiego
w codziennej komunikacji. To ważna konkluzja dla dalszych badań nad zakresem i tempem procesu islamizacji i wykuwania arabskiej tożsamości w Sudanie.

Rękopis został sporządzony na papierze i przetrwał do naszych czasów w całości,
w przeciwieństwie do wielu innych dokumentów, które zachowały się jedynie fragmentarycznie, co utrudnia ich zrozumienie. „Jego język i umiejętności kaligraficzne skryby wskazują jednak na nie do końca doszlifowany warsztat piśmienniczy. Użycie niestandardowych form gramatycznych i mało wyrafinowana ręka skryby nie powinny jednak dziwić, zwłaszcza w środowisku, w którym arabski nie był jeszcze językiem ojczystym” – zauważa badacz. – „Ponadto nieregularny kształt karty papieru, na którym spisano rozkaz, sugeruje, że ten tekst mógł być jedynie szkicem właściwego dokumentu” – dodaje Barański.

Rozkaz króla Qaszqasza znaleziono
w okazałym budynku rezydencjonalnym, gdzie obok przedmiotów świadczących o elitarnym charakterze budowli, m.in. tkanin bawełnianych, lnianych i jedwabnych, wyrobów z kości słoniowej i rogu nosorożca, odkryto także ponad 20 arabskich dokumentów. Wśród nich znalazł się rozkaz wydany w imieniu króla Qaszqasza, odnaleziony – jak wiele cennych dla archeologów znalezisk – w warstwach śmietniskowych. Co ciekawe, budowla ta określana jest wciąż przez okolicznych mieszkańców jako „Dom Króla”. Znalezienie tego dokumentu w tym konkretnym miejscu dostarcza kolejnego argumentu na rzecz poparcia lokalnej identyfikacji tych ruin, która przetrwała do naszych czasów dzięki przekazom ustnym.

Jak podkreśla dr hab. prof. UW Artur Obłuski, kierownik projektu ERC „Urban Metamorphosis of the Community of a Medieval African Capital City” (UMMA), w ramach którego przeprowadzono badania w 2021 roku, ekipa archeologiczna z CAŚ UW ściśle współpracuje z mieszkańcami Dongoli i okolic. – „Są oni naszymi partnerami w tych badaniach. Uczymy się od siebie nawzajem i wymieniamy się wiedzą. Stąd wiemy, że wśród wciąż żywych legend w lokalnej pamięci jest postać króla Qaszqasza. Co ciekawe, jego potomkowie zamieszkują cały czas okolice Dongoli.”

Press release:  Odkrycie z Dongoli potwierdza istnienie legendarnego władcy

Więcej o Starej Dongoli